PROF DR METİN ÖZATA
DIYET ZAYIFLAMA METABOLIZMA ENDOKRIN GUATR UZMANI
Ana Sayfa      VITAMINLER      MINERALLER

MİNERALLER VE KULLANIMI

MINERALLER VE KULLANIMI
PROF DR METIN OZATA

    Mineraller, vucudumuzda cok cesitli gorevleri olan maddelerdir. Baslicalari kalsiyum, fosfat, magnezyum, sodyum, potasyum, klor, iyot, demir, bakir, cinko ve  selenyumdur. Bu minerallerin hepsini  besinlerden her gun belirli miktarlarda almamiz gerekir.  Mineraller sebze  ve  meyvelerde bol miktarda bulunur.

      KALSIYUM

Kalsiyum insan  vucudunda  en  bol  bulunan  mineraldir. Vucut   agirliginin %1,5’tan fazlasini olusturur. Vucuttaki kalsiyumun %99’u kemiklerde ve dislerde, geri kalani yumusak dokularda bulunur. Yetiskin bir insanin vucudundaki kalsiyumun cogu surekli  olarak  kemikten kana karisir ve  yeniden  kemik yapiminda kullanilir Bu nedenle hayatimiz boyunca  kemiklerimize giren ve cikan kalsiyum oranini dengede tutulmasi saglikli kemikler icin cok onemlidir.  Kalsiyum ile D vitamini  kemik sagligi icin birlikte hareket ederler.
Kalsiyum, kemik ve dislerin olusumuna ve saglikli kalmalarina, kalp atisinin duzenlenmesine  ve kanin pihtilasmasina yardim eder.
Kas gucu ve sinir iletimi icin kalsiyum gereklidir. Kalsiyum kaslarda troponin-c denen bir proteine baglanir ve bu sayede kaslarimiz  hareket edebilir ve kasilabilir.   Kalsiyum, yine kaslarda kalmodulin isimli bir proteine baglanarak enerji kaynagi olan glikojenin  parcalanip kas kasilmasi icin gerekli enerjinin ortaya cikmasini saglar. Goruldugu gibi kaslar kalsiyum olmadan  yeteri kadar gorev yapamazlar.

Kalsiyum Hangi Gidalarda Mevcut?
Sut, yogurt ve peynir kalsiyumun en fazla bulundugu veya kisilerin kalsiyumu aldigi gidalardir.  Eriskinlerin  hergun  2-3  bardak sut veya yogurt yemesi gerekli kalsiyum alimi icin onemlidir. Sut tozu, sut, peynir, sardalya, kuru incir, yogurt, yer fistigi, lahana, kepekli ekmek, yumurta, balik, badem, kabak,  brokoli, ispanak ve maydanoz gibi besinlerde kalsiyum  vardir. Sut icemeyen bir kisi ayni kalsiyumu bir bardak yogurt,  50 gram peynir,  100 gram brokoli yiyerek alabilir.


Sut Icmeyi Aliskanlik Haline getiriniz:
 En iyi kalsiyum kaynagi suttur. Bir bardak sutte 300 mg kalsiyum vardir. Fazla sut icilmesi ise kabizlik yapar. Sutte kalsiyumdan baska fosfor, potasyum, riboflavin, A vitamini, B12 vitamini, magnezyum, protein ve niasin vardir.
Son yillarda sut iciminde azalma gorulmektedir. Ozellikle cocuk ve gencler sut yerine daha fazla cay, kahve, kola ve gazoz icmeye baslamistir. Ayrica genclerde ve cocuklarda kahvalti yapma  sikliginin  giderek azalmasi (ortalama % 25’i kahvalti yapmaz) sut icimini azaltmaktadir. Yapilan calismalar cocuklarin  sade sut yerine cikolatali sut veya  meyveli sutleri tercih ettigini gostermistir. Bu nedenle sut tuketimin artirilmasi icin  bazi onlemlerin alinmasi gerekmektedir.
 
Gunluk Kalsiyum Ihtiyaci:

Gunluk kalsiyum ihtiyaci 14-18 yas arasi 1300 mg/gun, 19-50 yas arasi 100 mg/gun ve 51 yas sonrasi 1200 mg/gundur.  A.B.D.’de yapilan calismalarda gunluk kalsiyum ihtiyacinin   kisilerin  ancak yarisinda  yeterli duzeyde alindigini gostermistir. Ulkemizde bu oranin daha fazla olma olasiligi yuksektir. 

Kalsiyumun Barsaklardan Emilmesini Etkileyen Nedenler Nelerdir?

Bagirsaklardan kalsiyumum emilimi vucuttaki kalsiyum durumuna, D vitamini durumuna, yas, gebelik ve diyetteki bitkilere gore degisir. Kalsiyum emilim orani  bebeklikte ve cocuklukta  % 60 iken eriskinlerde alinan kalsiyumun % 15-20’si bagirsaklardan emilir. Yas arttikca kalsiyum emilimi azalir.  D vitamini de bagirsaklardan kalsiyum emilimine yardimci olur.  Yeterli emilim icin yeterli  D vitamini olmasi gerekir. Yemekte bulunan fitik asit ve oksalik asit kalsiyumun emilimi onler. Oxalik asit ispanakta, tatli patateste ve bezelyede vardir ve bunlar kalsiyumun emilimini engeller.

Kanda Kalsiyumun Az Olmasinin Nedenleri:
Kan kalsiyumu daha once belirttigimiz gibi paratiroid hormonu, D vitamini ve Magnezyum mineralinin  ortak etkileri  sonucu bir denge halinde tutulur.  Diyetle yeteri kadar kalsiyum alinilip alinmamasi ve bobreklerin saglam veya hasta olmasi  da kan kalsiyum duzeyini etkiler. Kanda kalsiyum dusuklugu yapan nedenler sunlardir:
•    Paratiroid hormonunun az salgilanmasi
•    Kronik bobrek yetmezligi
•    D vitamini yetersizligi
•    Kanda magnezyum dusuklugu
•    Gidalarla yeteri kadar kalsiyum almamak
•    Kalsiyumun idrarla fazla atilmasi
•    Kalsiyum emiliminin barsaklardan iyi olmamasi



Kalsiyum ve Kemik Sagligi Icin Beslenmemizde Dikkat Etmemiz Gereken Kurallar:

•    Diyetimizle yeteri kadar D vitamini almak kalsiyumun kanda normal olmasi icin gereklidir. Balik ve  sut gibi D vitamininden zengin gidalar almak ve gunde en az 15 dakika gunes banyosu yapmak cok onemlidir.
•    Asiri tuzlu yememek gerekir.  Fazla tuz yiyenlerde idrarla kalsiyum atilimi artar ve kan kalsiyumu azalir. Bu azalma da sonucta kemik erimesine neden olur. Bobrek tasi olusumunu onlemek icin de fazla tuzlu yememek gerekir.
•    Proteinli gida (et ve balik)  fazla yiyenlerde de    idrarla atilan kalsiyum miktari artar. Her 1 gram protein fazlasi, idrarla 1.75 mg kalsiyum atilimi yapmaktadir.   Proteinin az alinmasi da kan kalsiyumum duzeyine zararli etki yapar. Bu nedenle  kan kalsiyumunun  dengede tutulmasi icin proteinli gida alimi yeteri kadar olmalidir.

Kan Kalsiyumu Dustugunde Olusan Belirtiler
Kol ve bacaklarda kramp
Eklem agrilari,
Tirnaklarda kirilma,
Tansiyonda artma,
El ve bacaklarda uyusma,
Kolesterolde artis
Depresyon gorulebilir.

Kan kalsiyumu dusunce vucut bunu normal seviyeye getirmek icin kemiklerden kalsiyum ceker ve osteoporoz gelisir. Osteoporozu onlemek icin gunluk 1000-1500 mg kalsiyum alinmasi gerekir.

       Yeterli Kalsiyum Almanin Faydalari:

•    Duzenli kalsiyum alanlarda  meme ve bagirsak kanseri daha az gorulur.
•    Osteoporoz  tedavisi  ve onlenmesi icin, kalsiyum alimi cok onemlidir. Osteoporoz tedavisi icin  her gun  1200 mg kalsiyum ve 600 unite D vitamini alinmasi gerekir
•    Tansiyon yukselmesi daha az gorulur.
•    Kilo vermek daha kolay olur
Kalsiyum Hapi Alirken Diger Ilaclara Dikkat
Kalsiyum haplari diger ilaclarin emilimi bozabilir veya etkisini azaltip artirabilir. Asagida verilen ilaclari kullananlar birlikte ayni ogunde kalsiyum almamalidir.
Digoksin
Levotiroksin
Tetrasiklin
Epilepsi tedavisinde kullanilan fenitoin
Tiazid tipi diuretikler
Kortizon
Anitiasidler (mide ilaclari)

Kalsiyum Ilac Tipleri
Piyasada satilan kalsiyum ilaclarinin cogu kalsiyum karbonat veya kalsiyum sitrat seklindedir. Kalsiyum karbonat ucuz ve  kolay bulunur. Mide asiti az olanlarda kalsiyum sitrat daha iyi emilir. Diger kalsiyum ilaclari kalsiyum glukonat, kalsiyum laktat ve kalsiyum fosfattir.
Kalsiyum haplarini alirken bir defada 500 mg dan fazla almamalidir. Emilimin iyi olmasi icin ornegin 1000 mg lik kalsiyum hapi bir defada degil ikiye bolup  iki defada alinmalidir.
Kalsiyum alimi midede yanma, gaz, kabizlik yapabilir. Bu tur sikayetler varsa ilaci degistirin, yemekle birlikte alin

  FOSFOR

Fosfor, kemik dokusunun saglamligi icin kalsiyumla birlikte alinmasi gereken bir mineraldir. Kemiklerde kalsiyum ve fosfor birlikte bulunur.
Yagsiz sut, et, yogurt, ciger, tavuk, ton baligi ve yumurta gibi besinlerde fosfor vardir. Sut, et ve yumurta yiyenlerde kemiklerin saglam olmasi aldiklari fosfor nedeniyledir.
Fosforun fazlasi bobreklerden atilmaktadir. Bobrek yetmezligi varken fazla fosfor alinmasi kanda fosfor birikmesine neden olarak zararli olur.
Kemiklerin gelisimi icin her gun yeteri kadar fosfor alinmasi gerekir. Fosfor alimi az olan kisilerde kemik erimesi sik gorulur.
Fosforun  bir faydasi kalsiyumun bobreklerden  atilimini azaltmasidir. Bu nedenle idrar ile fazla kalsiyum kaybeden kisilere bobrek  tasi olmamasi icin fosfor verilir.  Bununla birlikte fosfor kalsiyumun bagirsaklardan diski ile atilmasini artirir.
Osteoporozu olan kadinlarin cogunun yeteri kadar fosfor almadiklari saptanmistir.  Kemik erimesi tedavisinde kullanilan bazi ilaclar ise fosfor eksikligini iyice artirmaktadir. Bu nedenle kalsiyum hapi kullanan hastalar  yeterli fosfor almak icin mutlaka bir bardak yagsiz sut icmelidirler.  Kalsiyum haplari sutun icindeki fosforun emilimini bozdugundan en iyisi sutu gece yatmadan once icmektir. Osteoporoz tedavisinde kullanilan kalsiyum haplarinin kalsiyum fosfat seklinde olmasi yeterli fosfat alimi icin cok onemlidir. Bu nedenle kalsiyum fosfat haplarini  osteoporozu  olanlar tercih etmelidirler.
Fosforun fazla alinmasi ise zararlidir, paratiroid hormon salgisini artirarak  osteoporozu  artirabilir.





 KROM

Krom mineraline vucudun cok az miktarda ihtiyaci vardir ve gidalarda 3 degerlikli krom  halinde bulunurken endustri atigi olarak zararli  4  degerlikli halde bulunur.
Krom, pankreas bezinden salgilanan insulin hormonunun etkin calismasini ve  bu sayede kan sekerinin duzenlenmesini saglar. Hipoglisemi  onlenmesinde faydali oldugu kadar kan sekeri yuksekliginde de  faydali etkileri vardir.  Krom pikolinat   isimli ilac bagirsaklardan en iyi emilen krom tuzudur.
Krom emilimi antiasitler, magnezyum, kalsiyum ve aluminyum  ile bozulur.  C vitamini ise krom emilimini artirir.
Gunluk krom ihtiyaci  19-50 yas arasi kadinlar icin 35 mikrogram/gun, erkekler icin  25 mikrogram/gun  civarindadir. Ilac olarak gunde 50-200 mikrogram/gun onerilir.
Krom gidalarda genellikle 2 mg altinda bulunur. Krom, bira, pirinc, et, peynir, tam hububatlar, tavuk, isirgan otu, yulaf  ve misir yaginda vardir. Brokoli, uzum suyu, patates, sarimsak, portakal suyu gibi gidalarda krom vardir.
Gidalardaki krom bagirsaklardan % 0.4-2.5 gibi cok dusuk bir oranda emilir. Emilen krom ise karaciger, dalak, yumusak dokular ve kemikte birikir.  Diyette fazla sekerli gida varsa idrarla krom atilimi artar. Insanlarda krom yetmezligi pek gorulmez. Kanda krom olcmenin depolar hakkinda yeteri kadar bilgi vermedigi dusunulmektedir.
 Krom kullanan seker hastalarinda kan sekerinde oynamalar  olusabilir. Krom seviyesinde azalma olursa kan sekerinin kontrolu kotulesir ve insulin hormonu iyi calisamaz. Bazi  bilimsel calismalarda, krom verilmesinin kan sekerine etkisi oldugu saptanmis, bazilarinda ise etkisiz bulunmustur. Gunde 1 mg/kg’dan fazla alinmamalidir.  Ilave krom verilmesi vucutta zararli oksijen urunlerinin  artmasina neden oldugundan,  krom ilaciyla birlikte    antioksidan  vitamin  veya ilaclarinin mutlaka alinmasi gerekir.



  MAGNEZYUM

Magnezyum vucudumuzda en fazla bulunan dorduncu mineraldir. Vucudumuzdaki magnezyumun yarisi hucrelerin icinde, diger yarisi da  kalsiyum ve fosforla birlikte kemiklerde bulunur. Kan dolasiminda ise vucudumuzdaki toplam magnezyumun   %1’i  bulunmaktadir.
Magnezyum, vucudumuzda kemik dokusu, sinir dokusu ve kaslarin calismasini ve kalp  atimlarini  duzenler. Kalsiyumla ortak gorevleri vardir. Kemiklerin kuvvetli olmasini ve  bagisiklik sistemini destekler.  Magnezyum kan sekerinin duzenli olmasini sagladigi gibi kan basincini duzenler ve enerji metabolizmasini ayarlar. Magnezyum ince barsaklardan emilir ve bobreklerden atilir.

Magnezyum Hangi Gidalarda Bulunur?
Ispanak gibi yesil sebzelerde magnezyum bol bulunur. Kuru baklagiller,  kuru yemis (ceviz, badem gibi) ve  tam tahillar ve icme suyu magnezyum kaynagidir. Yer fistigi, kepekli ekmek, peynir, tavuk, biftek, patates, portakal, domates, sogan, incir, uzum, hurma, ceviz, badem, tohumlar, tam tahillar, cavdar, yogurt, patates, havuc, kereviz, findik, marul ve  pirasa gibi yesil sebzelerde magnezyum bulunmaktadir.
Yeterli magnezyum almak icin gunde 5 porsiyon sebze ve meyve yenmelidir. Rafine besinlerde magnezyum cok az bulunur. Tam bugday ekmeginde beyaz ekmege gore 2 kat daha fazla magnezyum vardir. Magnezyumun bir kismini ictigimiz sudan aliriz.  Sert sularda daha fazla magnezyum vardir.
Gunluk  magnezyum ihtiyaci 320-420 miligram kadardir.
Yeteri kadar yesil sebze ve  findik, ceviz gibi magnezyumdan zengin gidalarla beslenenlerde seker hastaligi riskinin azaldigi gosterilmistir.
Yeteri kadar magnezyumdan zengin gidalarla beslenenlerde Tip 2 diyabet denen eriskin tip diyabetin daha az goruldugu saptanmistir.

Magnezyum Eksikligi:
 Magnezyum eksikliginde kaslarda kramplar olusmaktadir.  Magnezyumun kan sekerinin ayarlanmasinda  onemli rolu vardir.  Magnezyum yetmezligi olan seker hastalarinda   retinopati daha fazla gorulur. Magnezyum eksikligi olan seker hastalarinda  koroner  kalp hastaligi  riski artar. Seker hastalarinda idrarla magnezyum atilimi cok arttigindan kanda magnezyum eksikligi sik gorulur. Bu nedenle  seker hastalarinda magnezyum tetkiki yaptirmak cok onemlidir. Kanlarinda magnezyumu az olan kisilere  gunde 300-350 mg  magnezyum  iceren ilaclar verilir.

Magnezyum eksikligi su durumlarda sik  gorulur:

•    Magnezyumun bagirsaklardan emiliminin bozuk olmasi (bagirsak hastaliklari)
•    Besinlerle az miktarda alinmasi
•    Diuretik  ilaclarin kullanimi (Lasix vb.)
•    Gentamisin, amfoterisin, siklosporin gibi antibiyotikleri kullananlarda
•    Cisplatin isimli kanser ilacini kullananlarda
•    Seker hastalarinda  idrarla magnezyum kaybi fazladir
•    Fazla alkol icenlerin cogunda magnezyum eksikligi vardir
•    Devamli ishal  olanlarda
•    Devamli potasyum ve kalsiyum eksikligi olanlarda
•    Yaslilarda


Yukarida sayilan durumlarda ilave magnezyum almak gerekir. Bu amacla kan magnezyumu olculmeli ve ona gore magnezyum ilaclari alinmalidir.



Magnezyum eksikliginde su belirtiler olusur:
•    Istah kaybi
•    Bulanti, kusma,yorgunluk ve halsizlik
•    Depresyon ve kisilik degisiklikleri
•    Kaslarda kramp
•    Bacaklarda uyusma, his kaybi
•    Kalp atislarinda bozukluk
•    Kalpteki koroner damarlarda  kasilma
•    Bayilmalar, kasilmalar
•    Ileri magnezyum eksikligi kalsiyum dusuklugu yapar.
•    Kanda potasyum dusuklugu  olur


Magnezyum Ilaci Nasil Kullanilir?

Magnezyum eksikligi koyu yesil ve yaprakli sebzeleri bol yiyerek gidermeye calismalidir.  Asiri dusuk magnezyum varsa damar yoluyla doktor kontrolunde tedavi edilir.  Magnezyum tabletleri ilac olarak kullanilir.  Bazi magnezyum ilaclari ishal yapabilir. Bobrek yetmezligi olanlar magnezyum ilaci alirken doktora sormalidir. Bu hastalar idrarla magnezyum atamadigindan kanda magnezyum birikir.


Magnezyum alimi, kemik erimesi (osteoporoz) tedavisi icin de cok faydalidir. Magnezyum ilaclarinin cok fazla alinmasi ishal ve bobrek yetmezligi yapabilir. Bu nedenle onerilen dozdan fazla alinmamalidir.





  DEMIR

Demir, vucudumuzda yuzlerce protein ve enzimin yapisinda bulunan cok onemli bir mineraldir. Kan yapimi icin yeteri kadar demir almamiz gerekmektedir. Demir eksikligi dunyanin en sik gorulen beslenme problemidir ve dunya nufusunun %30’unda gorulur. Turkiye’deki kadinlarin ve cocuklarin cogunda demir eksikligine bagli kansizlik vardir.
Demir, kanimizda eritrosit icinde bulunan ve oksijeni  tasiyan hemoglobin  yapisinda bulunur.  Demir eksikliginde dokulara oksijen yeteri kadar tasinamadigindan  yorgunluk, is performasinda azalma ve bagisiklik sisteminde zayiflama olusur. Ancak fazla alinan demir ise vucuda zararlidir.    Vucuttaki demirin 2/3’si hemoglobin’de, % 15’i ise depo edilmis olarak karaciger ve dalakta bulunur. Depo demirine ferritin adi verilir.  Demir ayrica kaslarda oksijen tasiyan myoglobulinde, bazi enzimlerin yapisinda bulunmaktadir. Demir depolari bagirsaktan alinan demir ile duzenlenmektedir.   Demir alimi yetersiz ise veya fazla kan kaybi nedeniyle demir eksikligi olusmussa anemi meydana gelir. Kadinlarda adet kanamalarinin fazlaligi demir eksikliginin en onemli nedenlerinden birisidir.

Demirin Bagirsaklardan Emilimini Neler Bozar veya Artirir?
Saglikli bir kiside besinlerle alinan demirin  ancak %10-15’i bagirsaklardan emilmektedir.  Vucuttaki demir depolari bagirsaklardan demir emilim oranini etkiler. Vucudunuzda demir az ise bagirsaklardan daha cok demir emilimi olmaktadir. Vucutta demir coksa bagirsaklardan demir emilimi az olur. Ette bulunan demirin emilimi daha iyi iken sebzelerdeki demirin emilimi daha azdir.
 Et proteinleri ve C vitamini  demirin   emilimini artirmaktadir.
Gidalarin icinde bulunan  kalsiyum, cay, pirinc ve bakliyatlar (kuru fasulye, nohut, mercimek gibi) ve soya yagi veya proteini  bagirsaklardan  demir emilimini azaltirlar. Kaninizda ferritin az ise  veya demir yetmezligine bagli anemi varsa cayi yemekler arasinda ve yemekten 1 saat sonra icmelidir.


Demir Hangi Gidalarda Bulunur?
Demir kirmizi ette cok bulunur, beyaz ette ise cok az bulunur.  Kuzu cigeri, kuru kayisi, kepekli ekmek, sigir eti, yumurta, biftek, kirmizi sarap, soya,  kuru fasulye, bezelye, patates, kuru uzum, pekmez ve ispanak gibi besinlerde  demir vardir.  Kolesterol korkusu nedeniyle kirmizi et yemeyenlerde siklikla demir eksikligi ve anemi olusur. Bu nedenle kolesterol yuksekligi dahi olsa haftada bir kez haslama olarak kirmizi et yemek gerekir.


    Gunluk Demir Ihtiyaci Ne Kadar?
Gunluk demir ihtiyaci 7-12 aylik  bebeklik doneminde 11 mg/gun, 1-3 yas arasinda 7 mg/gun, 19-50 yas arasi erkeklerde 8 mg/gun, kadinlarda 18 mg/gun, gebelikte 27 mg/gun ve emzirme doneminde 9-100 mg/gun’dur.
Kadinlarda adetlerle fazla kanama olmasi  veya baska kanamalar nedeniyle (ameliyatlar, kesikler, trafik kazasi, hemoroidler)  demir kaybi olunca vucut bunu once depo demirinden karsilamaya calisir. Depo demiri  denen ferritin de azalinca anemi olusmaya baslar.  Demir eksikligi olustugunda kandaki ferritin duzeyi azalir. Bu nedenle vucutta demir eksikligi olup olmadigini anlamak icin kanda ferritin duzeyi olcumu yapilmaktadir.

Demir eksikliginin baslica nedenleri nelerdir?

•    Diyetle az demir almak,  kirmizi et yememek, vejetaryen bir diyet uygulamak
•    Bagirsaklardan demir emiliminin az olmasi (mide ameliyatlari gecirmek,  midede helikobakter pilori enfeksiyonu olmasi) ve bagirsak hastaliklari
•    Asiri kan kaybetmek; adetlerle asiri kan kaybi, rahimde spiral kullanimi, ameliyatlarda kan kaybi
•    Demir ihtiyacinin artmasi (gebelik, asiri egzersiz yapilmasi gibi)
•    Dializ hastalari
•    A vitamini eksikligi


Demir Eksikligine Bagli Anem
Demir alimi kayiptan fazla olunca once demir depolari  azalmaya baslar. Bu asamada kanda ferritin duser. Dunyada % 80 kiside demir yetersizligi vardir. Bu azalma devam ederse kemik iliginde kan yapilamayacagindan anemi olusur. Toplumda % 30 kiside demir eksikligi anemisi vardir.    Demir yetmezligine bagli anem oldugunda su belirtiler ortaya cikar:

•    Yorgunluk,  halsizlik
•    Solgunluk, tirnaklarda kirilma, carpinti
•    Usume
•    Bas donmesi, bas agrisi
•    Uykusuzluk
•    Halsizlik ve gucsuzluk
•    Is veriminde dusme
•    Okul performansinda azalma
•    Beyin fonksiyonlarinda azalma
•    Vucut direncinde dusme ve enfeksiyonlara sik yakalanma
•    Dilde iltihap
•    Cok az hastada toprak yeme (pica anemisi)

Kimler Ilave  Demir Ilaci Kullanmalidir?

Demir kaybi fazla olan ve demir ihtiyacinin arttigi durumlarda demir ilaci alinmalidir.  Bu durumlar sunlardir:
•    Gebeler
•    Erken dogan ve dusuk agirlikli bebekler
•    Emen bebekler
•    Ergenlik cagindaki kizlar
•    Fazla adet kanamasi olan kadinlar
•    Bobrek yetmezligi olan ve dialize girenler
•    Bagirsak ve mide hastaligi olanlar (Coliak ve Crohn hastaligi gibi)

Bu kisilerde kanda demir duzeyine bakip ona gore ilac verilmelidir.

Demir Ilaci Alirken Dikkat Edilecek Hususlar:
Demir yetmezligi anemisi olanlarda demir ilaci verilir. Amac demir depolarini doldurmak ve kansizligi duzeltmektir. Kanda hemoglobin dusuk ise kanda ferritin duzeyi olculur ve ferritin 15 mikrogram/lt den dusukse  demir ilaci tedavisine ihtiyac var demektir.  Demir ilaclarindaki demir ferroz ve ferik durumdadir. Ferroz sulfat, ferroz fumarat ve ferroz glukonat olarak alinan demir ilaci en iyi emilen turleridir.
Demir haplari genellikle ac karna alinmalidir. Boylece demir ilacinin emilimi daha iyi olur. Bazi demir ilaclari da sivi seklinde flakon icinde olur ve icilir. Ancak demir  ilaci tedavisi sirasinda bulanti, kusma, diskida siyahlasma, kabizlik ve ishal olabilir. Bu tur sikayetleri azaltmak icin demir ilaci besinlerle birlikte ve onceleri dusuk dozda baslayip sonra artirarak  alinabilir. Demir ilaci antiasit alimindan  4 saat  sonra alinmalidir.  Iki degerli demir ilaci aliniyorsa emilimini artirmak icin 250 mg C vitamini ilave olarak alinabilir. 325 mg’lik demir sulfat ilacinin icinde  65 mg elementer demir vardir. Tedavide gunde 150-200 mg elementer demir alinacak sekilde  ilacin dozu ayarlanir. Bazen demir ilaci intramuskuler  yapilabilir.  Demir ilaci tedavisiyle kanda hemeglobin 2-3 hafta sonra artmaya baslar.
Demir ilaci aldigi halde anemisi bir turlu duzelmeyen hastalar olabilir. Bunun nedeni sunlar olabilir:
•    Teshis yanlis olabilir. Hastada talessemi veya myelodisplastik sendrom denilen baska kan hastaliklari vardir.
•    Hastada demir ilacina cevap verilmesini engelleyen baska hastaliklar olabilir. Bunlar kronik hastalik anemisi, bobrek yetmezligi olabilir.
•    Demir ilaciyla birlikte antiasit gibi baska ilaclar kullaniyor olabilir. Bunlar emilimi bozar
•    Demir kaybi alinandan fazla olabilir. Buna ornek  olarak bagirsaktan kanama ve dializdir.
•    Hastada demir emilim bozuklugu olabilir. Helikobakter pilori hastaligi, gastrit, coliak hastaligi varsa demir emilimi bozuktur.



Demir Ilaci Rasgele Alinacak Bir Ilac Degildir:
Demir, rasgele alinacak bir ilac  degildir. Alinan demirin fazlasi vucutta  ozellikle kalp, karaciger ve kemik iliginde birikerek hemokromatozis gelisebilir. Kanimizda demir cok artarsa karacigerde siroz ve kalp yetmezligi  gelisebilir. Bu nedenle eriskin yastaki erkekler ve menopozdaki kadinlarda demir eksikligi yoksa ilave demir alinmamalidir. Sik kan alan hastalar da demir ilaci alirken dikkatli olmalidir.




   CINKO



Cinko,  vucudumuzdaki bircok  enzimin  ve insulin hormonunun  yapisinda  bulunan onemli bir mineraldir.   Cinko vucudumuzda cogunlukla iskelet kemikleri ve kaslarda bulunur.  Bagirsaklardan emilmesi icin pankreasin salgiladigi enzimlere ihtiyac vardir.  Cinko vucutta bircok enzimin yapisinda bulunur ve ayrica hucre membraninda bulunarak hucreyi oksitleyici radikallerden korur.  Cinko ayrica RNA ve DNA’yi sabit hale getirir.
Prostat bezinin  ve ureme organlarinin  iyi calismasi icin yeteri kadar cinko alinmasi gerekir.
Cinko, bagisiklik sistemi  guclenmesinde, yara iyilesmesinde, tat ve koku duyusunun olusmasinda, buyume, gelisme ve gebelik doneminde faydali etkileri olan bir mineraldir.
Cinkonun istah uzerine olan etkileri de vardir ve bu konuda arastirmalar henuz sonuclanmamistir.
Sperm hareketinin artmasinda cinkonun rolu vardir.
Cinko  kuvvetli  bir antioksidandir. Vucudumuzda bakir-cinko superoksit dismutaz (CuZnSOD) isimli antioksidan bir enzimin yapisina girerek bagisiklik sistemini kuvvetlendirir.
Gunluk  cinko ihtiyac 11 mg  kadardir.

Cinko Hangi Gidalarda Vardir?
Arpa, peynir, sigir eti, kepekli ekmek, tavuk, yumurta sarisi, sut ve sut urunleri,  balik, patates, ceviz, badem, tam tahil, kuru fasulye, lahana, aycekirdegi, karaciger, kuzu eti ve tahillarda  cinko vardir.  Kirmizi et ve tavuk eti gibi hayvansal gidalarda bulunan cinko daha kolay emilir.
Diyete ilave olarak cinko ve demir alinacaksa, ikisinin farkli zamanlarda alinmasi gerekir.

Cinko Eksikligi:
Cinko eksikliginde su  belirtiler  olusur:

•    Buyumede gecikme
•    Killarda dokulme ve sac dokulmesi (alopesi), sac renginde degisiklik
•    Ishal
•    Ergenlige girememe,
•    Seksuel gelisim bozuklugu (hipogonadizm)
•    empotans
•    oligospermi
•    Goz ve deri yaralari
•    Istah kaybi
•    Kilo kaybi
•    Yaralarin iyilesmesinde gecikme
•    Agiz tadinda bozukluk
•    Bagisiklik sisteminde zayiflik ve kolay hastalanma
•    Gece korlugu
•    Cilt hastaliklari

Cinko eksikligi su kisilerde daha fazla gorulur:

•    Beslenmede cinko iceren besinlere yer vermeyenlerde
•    Sadece damardan beslenen hastalarda
•    Fazla alkol alanlarda
•    Bagirsak hastaligi olanlarda
•    Vejetaryen olanlarda
•    Gebelik ve emzirme doneminde
•    Uzun suren ishali olanlarda
•     Crohn ve ulseratif kolit hastaligi olanlarda
•    Sickle cell anemisi  olanlarda
•    65 yasin uzerindeki yaslilarda
•    Penisilamin   kullananlarda
•    Epilepsi ilaci  sodyum valproate kullananlarda,
•    Diuretik  ilac  kullananlarda
•    Tuberkuloz   hastaliginin tedavisi icin etambutol   ilaci kullananlarda
•    Siroz hastalarinda
•    Diyabetli hastalarda idrarla cinko kaybi fazladir. Bu nedenle seker hastalarinda bagisiklik sistemi bozuktur. Bu hastalara cinko verilmesi faydali olur.

Cinkonun  Faydali Oldugu Hastaliklar:

1-    Boyu uzamayan veya kilo almayan cocuklarda cinko yetmezligi olabilir. Buyume geriligi olan cocuklarda gunde 5-7 mg cinko ilavesi ile buyume hiz kazanmaktadir. Cinko eksikliginin buyume uzerindeki bu etkisinin mekanizmasi tam olarak bilinmemekteyse de, insulin like growth faktor-1   uzerinden oldugu dusunulmektedir.
2-    Sik enfeksiyona yakalanan kisi veya cocuklarda  vucuttaki cinko arastirilmali ve eksiklik varsa ilave verilmelidir
3-    Cocuk ishallerinde cinko eksikligi arastirilmali ve eksiklik varsa verilmelidir. Cinko verilmesinin ishalleri azalttigi saptanmistir.
4-    Sik akciger enfeksiyonu olan cocuklarda  da cinko  eksikligi olup olmadigini arastirmak gerekir. Yasli kisilerde gorulen akciger enfeksiyonlarinin zemininde cinko eksikligi bulunabilir ve bunlara cinko verilmesi gerekebilir.
5-    Yasli kisilerde sik gorulen gozun makula dejeneransi hastaliginda  cinko almanin faydasi olabilir. 
6-    Seker hastalarinda   da cinko eksikligi arastirilmali ve eksiklik varsa destek tedavisi olarak alinmalidir. Diyabetli hastalarda idrarla cinko kaybi fazladir.
7-    Gebe ve emziren kadinlar ve yaslilarin ilave olarak cinko almalari gerekebilir. Bu nedenle cinko tetkiki yapilip eksiklik varsa uygun dozda cinko ilavesi gerekir.  
8-    Sperm sayisi az kisilerde kanda cinko duzeyine bakarak eksiklik varsa verilmelidir.
9-    Ayrica diuretik ilac kullananlar, kalsiyum  ilaci alanlar ve bol posali beslenenler,  bagirsaklarinda Crohn ve ulseratif kolit hastaligi olanlar ve devamli  enfeksiyonu olanlar da ilave cinko  almak faydali olabilir.  Cinko gunluk 15 mg’dan fazla  alinmamalidir.
10. Cinko eksikliginde  tiroid hormon metabolizmasi bozulur ve kandaki T3 ve T4 hormonu % 30 oraninda azalir. Bu arada T4  hormonunun  T3 hormonuna donusumunu saglayan enzim (deiyodinaz enzimi) cinko eksikliginde  % 67 oraninda azaldigindan  T3 hormon azligi meydana gelir. Bu nedenle cinkodan zengin olan peynir, sigir eti, kepekli ekmek, tavuk, yumurta sarisi, sut ve sut urunleri, balik, patates,ceviz, badem, tam tahillar, kuru fasulye, lahana, ay cekirdegi ve kuzu eti gibi gidalarla beslenmek tiroid sagligimiz icin gereklidir.


Cinko Eksikligi Nasil Anlasilir?

Cinko eksikligi icin kanda cinko seviyesini olcmek gerekir. Kanda 60 mikrogram/dl’den az ise cinko yetmezligi vardir.  Yalniz kandaki cinko seviyesi dokulardaki cinko hakkinda yeterli bilgi vermez. Dokularda cinko eksikligi olup olmadigini anlamak icin  eritrosit alkalen fosfataz veya  serum superoksit dismutaz aktivitesini olcmek gerekir. Kanda alkalen fosfataz duzeyinin cok dusuk olmasi da cinko yetmezligini dusundurebilir.


Cinko Fazla Aliminin Zarari?

Fazla alinan cinko kisilerde bulanti, kusma, ishal ve karin agrisi yapar. Genellkle cinko bulasmis icecekler ve gidalarla  cinko zehirlenmesi ortaya cikar. Uzun sure cinko alanlarda bakir yetmezligi ortaya cikabilir.

 

   


  IYOT


         Iyot, vucudumuzda cok az bulunan  ve toplam miktari 15-20 miligrami gecmeyen bir mineraldir. Iyot, tiroid hormonlarinin yapiminda kullanilan bir mineraldir ve eksikliginde guatr   olusur. Iyot  su ve gidalarla  alindiktan sonra bagirsaklardan emilerek kana karisir ve  tiroit bezi tarafindan alinarak tiroit hormonlari (T4 ve T3) uretilmesinde kullanilir. T4 hormonunun yapisinda 4 tane iyot molekulu vardir ve agirliginin % 60’ni olusturur. T3 hormonunda ise 3 tane iyot molekulu vardir.  Yeteri kadar iyot almadigimizda  T3 ve T4 adini verdigimiz tiroit hormonlari yapilamaz. Hormonlar az yapilinca daha cok hormon yapilmasi icin  TSH salinimi artar ve tiroit bezinde buyume olur. Tiroit bezinin bu buyumelerine guatr adi verilir. Iyot eksikligi cok fazlaysa bu defa tiroit bezi yetmezligi olusur.. Eger iyot yetmezligi cocukluk doneminde cok siddetli olarak varsa beyin gelisimi iyi olmadigindan zeka geriligi olabilir. Iyot yetmezligi olan cocuklarin zeka derecesi (IQ) 13 puan daha dusuktur. Iyot yetmezliginin fazla oldugu kadinlarda dusuk sayisinda artma veya  gebe kalmada  zorluk meydana gelir. Gebe kalamayan kadinlarda iyot yetmezligi olup olmadiginin da arastirilmasi gerekir. Iyot yetmezligi  ovulasyonu bozabilmektedir.
Idrar iyot atilimina gore iyot yetmezliginin dereceleri soyledir:
Okul cagindaki cocuklarda  idrardaki iyot atilimina gore iyot yetmezligi su sekilde siniflandirilir:
a)    Idrar iyodu <20 g/dl ise siddetli iyot yetmezligi,
b)    Idrar iyodu  20-49 arasi orta derecede iyot yetmezligi,
c)     Idrar iyodu 50-99 arasi hafif iyot yetmezligi,
d)    Idrar iyodu 100-199 arasi ise normal,
e)     Idrarda iyot >200 ‘den fazlaysa asiri iyot alimi vardir, denir.

Turkiye’de orta derecede bir iyot yetmezligi vardir ve bu nedenle  ulkemizin cografi bolgelerine  gore degismek uzere % 5 ile % 45 arasinda degisen oranlarda guatr  saptanmistir.
 Turkiye’de de guatri onlemek icin 1999 yilindan bu yana tum tuzlar iyotlanmaktadir. 
Gunluk iyot  ihtiyaci 150 mikrogramdir. Gebelikte ve emzirirken iyot ihtiyaci artar.  Iyotun fazla alinmasi da zararli olmaktadir. Iyotlu tuz  yiyenler eger multivitamin ilac  kullaniyorsa ve bunlarin icerisinde  de iyot varsa asiri iyot almis olurlar. Bu nedenle multivitamin ilac alirken icinde iyot olup olmadigina dikkat edilmelidir.  Iyotlu tuzlarin her graminda 77 mikrogram iyot vardir.
Balik, diger deniz urunleri ve iyotlu tuz zengin iyot kaynagidir. Sut, patates, bezelye ve yumurta da iyot vardir.
Kara lahana, kabak, turp, salgam ve karnabahar gibi sebzeler guatr yapmaz. Bu nedenle guvenle yenilebilir. Soya  fasulyesinin guatr yapici etkisi olmamakla birlikte iyot yetmezligi durumunda  guatra neden olabilir. Ulkemiz, iyot yetmezligi olan  bir ulke oldugundan tiroid sagligi icin soya ve urunlerini fazla tuketmeyiniz. Yine soyadan elde edilen isoflovan isimli ilac  menopoz sikintilarini azaltmak icin  sik kullanilmaktadir. Iyot eksikliginiz yoksa bu ilaci guvenle kullanabilirsiniz. Ancak iyot eksikliginiz varsa isoflovan ilacinin  guatr ve tiroid hormonlarinda bozukluk yapabilecegini unutmayiniz.



 MANGANEZ

Manganez, saglikli kemik gelisimi, cinsiyet hormonlarinin yapimi, sinir sisteminin gelisimi ve vucut direncinde gorevleri olan bir mineraldir.
Manganez, vucudumuzda manganez superoksit dismutaz (MnSOD) isimli bir enzimin yapisinda vardir. Bu enzim vucudu oksijen yanma urunlerinin zararli etkilerinden korur.
Proteinlerden seker olusumu sirasinda manganez devreye girerek  kan sekerinin dusmesini onler.
Manganez,. kikirdak ve kemik olusumunda  ve yara iyilesmesinin saglanmasinda faydali etkiler gosterir.
 Manganezin, bagirsaklardan  demir ile  birlikte emilmektedir. Bir yemekte demir  fazlaysa kanda  manganez  duzeylerinde azalma olmaktadir. Vucudumuzda demir yetersizligi varsa manganez emilimi artmaktadir. Bunun aksine vucudumuzda demir depolari artinca manganez emilimi azalmaktadir. Manganezin neden demirle birlikte emildigi veya demirden neden etkilendigi  henuz bilinmemektedir.
Hayvanlarda yapilan bilimsel arastirmalarda manganez eksikligi durumunda buyumede, seks organlarinin gelisiminde bozulma, kemiklerde anormallikler, karbonhidrat ve yag metabolizma bozukluklari olusur. Insanlarda manganez eksikligi ile ilgili bilgiler azdir. Gunluk ihtiyac 1.8-2.3 mg civarindadir.
Osteoporozda kanda manganez eksikligi  bulunabilir ve gunluk  5 mg manganez, bakir, cinko ve kalsiyum ile birlikte alininca kemik erimesinde duzelme olur.
Seker hastalarinda manganez verilmesinin kan seker duzeylerine anlamli bir etkisi olmamistir.
Epilepsi  veya kasilmalari olan farelerde kan manganez seviyeleri dusuk bulunmustur. Insanlarda da epilepsi hastalarinda  kan manganez seviyeleri dusuk bulunmustur. Epilepsi hastaliginda  manganezin  nasil bir rol oynadigi tam olarak bilinmemektedir.
Manganez tam tahillar, ceviz, badem, yaprakli sebzeler (ispanak gibi)  ve cayda bulunur.
Manganez multivitamin ilaclarda ve kemik-kikirdak hastaliklarinin tedavisi icin  kullanilan  kondroidin sulfat isimli  ilacta oldukca yuksek oranda bulunur.
Manganez,  nefes ile alinirsa  beyine giderek zararli etkiler yapar ve Parkinson hastaligina benzer sekilde elde titreme, yurumede zorluk ve  yuz kaslarinda kasilma gibi sikayetler yapar.
Kuru pille temas etmis sularda yuksek oranda manganez bulunur ve bu  suyu icenlerde  beyin hasari  meydana gelir.  Bu nedenle icilen sulardaki manganez miktari dusuk olmali ve  icme suyu bu yonden incelenmelidir.
Manganez zehirlenmesine egilimli olan kisiler kronik karaciger hastalari ve yeni dogan cocuklardir.  Bu nedenle eriskinler gunde 11 mg dan fazla manganez almamalidir.


 MOLIBDEN

Molibden, vucudumuzda onemli gorevler yapan bazi enzimlerin yapisinda bulunmaktadir. Bu enzimler urik asit olusumunu saglayan enzimlerdir.
Molibden eksikliginde carpinti, bas agrisi, gece korlugu ve koma gorulebilir. Bu kisilerde kan urik asit duzeyleri  ve  idrarla urik asit atilimi dusuktur.  Gunluk ihtiyac 45 mikrogramdir.
Cin’in bir bolgesinde toprakta molibden eksikligi oldugu ve bu bolgede yasayanlarda mide ve yemek borusu kanserinin sik olustugu saptanmistir.
Molibden, kuru baklagillerde, tahillarda, ceviz ve bademde vardir. Hayvansal besinler, sebze ve meyvelerde molibden azdir.
Molibden’in fazla alinmasi zararli oldugundan, gunde en fazla 1.7 mg alinmasi onerilmektedir.


SELENYUM

Selenyum saglik icin  gerekli olan bir mineraldir. Selenyum protein ve DNA sentezine katkida bulunur.  Selenyum vucutta  bazi proteinlerin yapisina girer ve bunlara selenoprotein denir. Bunlar antioksidan ozelligi olan proteinlerdir ve  hucreyi hasardan korurlar.  Selenyum bagisiklik sistemini kuvvetlendirir, antioksidan ozelligi vardir ve  tiroid bezinin iyi calismasini saglar. Virus uremesini engelledigi icin HIV tedavisi icin arastirilmaktadir.
Selenyum,  karacigerimizin iyi calismasini sagladigi gibi kanserden ve bazi metal zehirlenmelerinden bizi korur.  Selenyumun beyin  calismasinda da etkileri vardir.      Selenyum eksikliginde guatr olusabilir. Iyot yetmezligi ile beraber selenyum eksikligi varsa guatr daha fazla gorulur. Selenyum yetmezliginde psikolojik degisiklik, ve kalp kas bozuklugu saptanmistir.
 Gunluk 55 mikrogram kadar selenyum  gereklidir.

Selenyum Hangi Gidalarda Bulunur?
 Bir dilim tam bugday ekmeginde 10 mikrogram selenyum vardir.
Ceviz, et, sakatatlar, balik ve kabuklu deniz urunleri, kepekli unlar, sut urunleri, sebze ve meyveler ve  yumurta gibi besinlerde bol miktarda selenyum vardir.
Erkekler gunde 75 mikrogram, kadinlar  ise 60 mikrogram selenyum almalidir. Selenyum kan duzeyinin normalde  85 mg/L olmasi gerekir. Bir dilim tam bugday ekmeginde 10 mikrogram selenyum vardir. Ceviz, et, sakatatlar, balik ve kabuklu deniz urunleri, kepekli unlar, sut urunleri, sebze ve meyveler ve  yumurta gibi besinlerde bol miktarda selenyum vardir.
Proteinden fakir beslenenlerde selenyum yetmezligi sik gorulur ve tiroid bezinin salgiladigi hormonlar vucutta yeterince etki edemezler.  Bir dilim tam bugday ekmeginde 10 mikrogram selenyum vardir. Bu nedenle beyaz ekmek yerine tam bugday ekmegi yenmelidir. Ceviz, kirmizi et,  balik ve kabuklu deniz urunleri, kepekli unlar, sut urunleri, sebze ve meyveler ve  yumurta gibi besinlerde bol miktarda selenyum vardir. Selenyumun fazla alinmasi ise zararli olmaktadir.  Gunluk 400 mikrogramdan fazlasi zararlidir.  Yuksek dozda selenyum alinirsa T3 hormonu azalir ve TSH hormonu artarak hafif tiroid yetmezligi gelisir ve kilo alinir. Selenyum eksikliginde vucutta E vitamini azalir ve tiroid bezi iltihabi daha sik gorulur. Bu nedenle selenyum ve E vitamini birlikte vermek daha faydalidir

Selenyum Eksikligi:
Seker hastalarinin kanlarinda selenyum duzeyi siklikla dusuktur. E vitaminiyle beraber alinan selenyum, seker hastaligin organlarda yaptigi hasari azaltir.  C vitamini, selenyum ve E vitamini birlikte daha iyi antioksidan etki gosterirler.
Yaslilarda selenyum eksikligine bagli olarak kas gucsuzlugu oldugu saptanmistir. Bu nedenle kas gucsuzlugu olanlarda kan seviyesini olcmek gerekir.
Selenyum eksikligi sadece damardan beslenen hastalarda gorulebilir. Bu hastalardaki kardiyomyopati denen kalp kas hastaligi ve kas fonksiyon bozuklugu selenyum eksikligine baglidir. Cin’de kardiyomyopati denen kalp kas hastaligi ile birlikte gorulen Keshan hastaligi selenyum yetmezligi nedeniyle olusur.

Selenyum Tedavisi:
Hashimoto  hastaliginda antikor yuksekligini azaltmak icin selenyum verilmektedir. Ancak bu tedavinin kan selenyum duzeyine bakilarak yapilmasinda fayda vardir.
Bagisiklik sistemini destekleyen selenyum kanda eksik ise verilmelidir.
Selenyum eksikliginde kanser riskinin arttigi saptanmistir. Selenyum alanlarda kanserden olum oraninda azalma saptanmistir.
Selenyum verilmesinin kalp hastaligindan korudugu ispat edilememistir.
Selenyumun Fazlasi Zararli:
Selenyum rastgele alinacak bir mineral degildir. Kan seviyesine bakilarak alinmalidir. Yuksek doz selenyum vucutta zararli etkiler yapar.  Bu yan etkiler sac dokulmesi, tirnak kirilmasi, yorgunluk, karaciger hasari, bagirsaklarda bozukluk, dalak buyumesi ve cilt iltihabidir. Ozellikle gunde 400 mikrogramdan fazla alinmasi zararlidir.  Kan selenyum seviyesi devamli 137 mikrogram/dl uzerinde olan kisilerde diyabet (seker hastaligi) gelisme riski artmaktadir.



  SODYUM

Sodyum vucudumuzda en cok bulunan minerallerden birisidir. Sodyum genellikle sofra tuzu veya tuzlu gidalarla  alinir.  Sodyum, damarlar icindeki kanin miktari ve tansiyonumuzun kontrolunde onemli rol oynar.
Kandaki sodyumun normal sinirlarda olmasini bazi hormonlar ayarlamaktadir. Bu hormonlardan birisi bobrekustu bezinden salgilanan aldosteron  hormonu ile kortizol hormonudur.    Hipofizden salgilanan antidiuretik hormon (ADH)  da kan sodyum duzeyinin az veya cok olmasinda etkili olmaktadir.
Kandaki  sodyum azligi genellikle az tuz yenmesinden kaynaklanmaz.
Eger kandaki sodyumun miktari  136 mEq/L’nin altina inerse sodyum dusuklugu  var denir.  Kanda sodyum dusuklugu ya vucutta asiri su birikmesi nedeniyle ya da asiri sodyum kaybi nedeniyle olusur.  Kortizol hormonunun az olmasi, tiroit hormonlarinin az olmasi kanimizda sodyum miktarini azaltabilir.   ADH hormonunun asiri salgilanmasi  ise vucutta su miktarini artirarak kan sodyumunu azaltabilir.  Kandaki sodyum dustugunde bas agrisi, bulanti, kusma, kas kramplari, yorgunluk ve bayginlik  meydana gelir. 
Asiri egzersiz yapanlarda ve ozellikle maraton kosucularinda kan sodyumunda dusme sik gorulur. Bunun nedeni  vucutta  sivi birikimi olmasindan  ve sivi atilimi azalmasindan ileri gelir.
Bazi ilaclarin kullanimi da  kan sodyum dusuklugu yapar. Bu ilaclar  sunlardir: Morfin, diuretik ilaclar (Lasix), romatizma ilaclari (ibubrofen, naproksen), Prozac, ve Tofranil gibi psikiyatri ilaclari.
Eriskin bir kisi icin gunluk 1.5 gram sodyum alimi (Tuz olarak  en fazla 5.8 gram) yeterlidir.  Bir besindeki sodyum miktari 2.5 ile carpinca tuz miktari ortaya cikar. Ornegin bir besinde 1.0 gram sodyum var demek, 1x2.5= 2.5 gram tuz var demektir.
Tuz alinmasi ile bazi hastaliklarin gelismesi arasinda iliski vardir. Diyetteki tuz azaltilinca asagidaki hastaliklarin gorulme sikliginda azalma saptanmistir:
•    Mide kanseri
•    Kemik erimesi
•    Bobrek tasi
•    Tansiyon

Tuzun fazla alinmasi bulanti, kusma, ishal ve karinda kramp yapar.

 
 POTASYUM

Hucrelerin duzenli calismasi icin cok gerekli olan potasyum, hucre icinde hucre disina gore 30 kat  daha fazla bulunur. Potasyum, sinirlerin iyi calismasini, kaslarin kasilmasini  ve kalp kasinin iyi calismasi saglanir.
Potasyum dusuklugu,  asiri kusma nedeniyle, diuretik ilaclarin fazla alinmasiyla, bazi bobrek hastaliklarinda, cok alkol icenlerde asiri kabizlik ilaci kullananlarda  magnezyum eksikligi olan kisilerde,  asiri kahve icenlerde ve aldosteron   hormonun bobrek ustu bezinden  asiri salgilanmasi nedeniyle olusur.
    Cogu kisinin beslenmesinde  tuz aliminin fazla,  potasyum aliminin az oldugu gorulur.    Fazla sodyum/tuz alimi ve az potasyum alimi  bircok kronik hastaligin gelisimine neden olmaktadir.  Gunluk 40 mEq/l’den daha az potasyum alinmasi tansiyon cikmasina katkida bulunmaktadir.  Yapilan bir analiz calismasinda  potasyum aliminin 44 mEq/l’ye cikarilmasi tansiyonu normal kisilerde kan basincinda (tansiyonda) 2.4/1.6 mmHg bir azalmaya  neden olurken hipertansif kisilerde 2.4/2.5 mmHg bir azalmaya neden olmustur. Fazla tuz yiyenlerde bobrek tasi sik goruldugu gibi kemik erimesi gelisir.  Diyetteki potasyum alimini artirip tuzu azaltirsak, su faydalar olusur:
 
•    Felc sikligi azalir
•    Tansiyon  duser
•    Kemik erimesi azalir
•    Bobrek tasi azalir


Gunluk potasyum ihtiyaci 4.7 gram kadardir. Potasyum sebze ve meyvelerde bol miktarda bulunur. Cok fazla sebze ve meyve yiyenlerde gunde 8-11 gram potasyum alimi olur. Muz, kayisi, hurma, fasulye, portakal ve  ispanak potasyumdan zengindir. Bir orta boy muzda 467 mg, bir portakalda 237 mg, bir domateste 273 mg, bir avuc bademde 211 mg, bir avuc aycekirdeginde 211 mg ve yarim bardak ispanakta 419 mg potasyum vardir.
Potasyum kanimizda azalirsa  yorgunluk, halsizlik, kaslarda gucsuzluk, kas kramplari ve bagirsaklarda felc olusur. Siddetli  potasyum azliginda  kaslar calisamaz ve kalp ritmi bozulur ve hatta kalp durur.  Potasyum ilave olarak alinmasi gerektiginde potasyum bikarbonat seklinde alinmasinin daha iyi oldugu saptanmistir.
Kanda potasyumun fazla olmasi da zararlidir. Potasyum yuksekligi  genellikle bobrek yetmezliginde, bazi idrar sokturucu ilaclar kullanildiginda ve aldosteron hormonunun bobrekustu bezinden az salgilanmasi durumunda olusur. Potasyumu yuksek kisilerde  kalp  atislarinda bozukluk, el ve ayaklarda uyusma ve karincalanma olur.


 
 SILIKON

Kan damarlarinin esnekligini sagladigi gibi, sac ve tirnak gelisiminde etkilidir. Kemik erimesini ve Alzheimer hastaligini onler. Yaslaninca kandaki duzeyi azalir.  Silikon, soya fasulyesi, pancar, tahillar ve sivri biberde bulunur.

VANADYUM

Vanadyum insulin hormonunun etkisini artiran bir mineraldir. Insulin hormonunun  etkisini fazlalastirir. Gunluk 100 mikrogram dozunda alinmasi gerekir. Bazi  bilimsel arastirmalar  vanadyum aliminin  seker hastalarinin tedavisinde etkili oldugunu gostermis,  bazilari ise etkili olmadigini  saptamistir.
 
BAKIR

Bakir minerali hucrede enerji uretimine katkida bulundugu gibi,  kalp ve damarlarin yapisinin saglam olmasini saglar. Bakir, eritrositlerin kemik iliginde yapimini artirir.  Bakir bagirsaktan emildikten sonra karacigerde seruloplazmin isimli bir proteine baglanir ve vucuda oyle dagilir. Gunluk bakir ihtiyaci  900 mikrogram kadardir. Gunde 10 mg’dan fazla alinmamalidir.
Bakir, et, sakatatta, balikta, cevizde, bademde,  tohumlarda, bezelye, kuru fasulyesi ve nohutta bulunur. Tam tahillar da iyi bakir kaynagidir.
Bakir eksikligi insanlarda nadir gorulur  Bakir eksikligi ozellikle premature bebeklerde, midesi ameliyatla alinanlarda, uzun sure damardan beslenen hastalarda, devamli ishali olanlarda, kronik periton diyalizi yapilanlarda gorulebilir. Bakir eksikliginde  anemi olabildigi gibi kandaki lokosit sayisinda azalma  ve  osteoporoz gorulebilir. Bakir eksikliginde  seruloplazmin duzeyi dusuk bulunur. Bazi hastalarda B12 yetmezliginde oldugu gibi ataksi, noropati ve beyin calismalarinda azalma gorulur. Menkes hastaligi bakirin barsaklardan tasinmasinda bozukluk sonucu olusur.
Bakir eksikligi olunca diyabet kontrolu  kotulesir.  Bununla birlikte  insanlara ilave bakir verilmez. Ilave bakir verilmesi  kanda ve dokularda  zararli oksijen radikallerini artirarak zararli olur.

 Bakir fazlaligi ise kalp ve damar hastaligi riskini artirir.  Kanda seruloplazmin seviyesi iltihabi olaylarda artar. Ayni ferritin gibi seruloplazmin de bir akut faz reaktanidir. Kanda bakir ve seruloplazmin duzeyi Wilson hastaligi denen bir genetik hastalikta yukselir. Bakir fazlaligi yanik tedavisinde kullanilan ve icinde bakir olan kremler sonrasi olabilir.


K








 

.